Trẻ thừa cân béo phì: Nguyên nhân và cách điều chỉnh dinh dưỡng

Trẻ thừa cân béo phì do đâu? Tìm hiểu dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân thường gặp và nguyên tắc điều chỉnh dinh dưỡng, vận động giúp trẻ kiểm soát cân nặng khỏe mạnh.

Trẻ như thế nào được gọi là thừa cân, béo phì?

Đây là điều cha mẹ cần hiểu đầu tiên. Không thể xác định trẻ thừa cân hay béo phì chỉ bằng việc nhìn trẻ “mập” hay so sánh với các bạn cùng lớp.

Ở trẻ em, việc đánh giá cân nặng cần dựa trên BMI theo tuổi và giới tính, kết hợp với quá trình tăng trưởng và đánh giá lâm sàng.

Theo hướng dẫn của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), ở trẻ em và thanh thiếu niên:

BMI từ bách phân vị 85 đến dưới 95: thuộc nhóm thừa cân.
BMI từ bách phân vị 95 trở lên: thuộc nhóm béo phì.

Việc đánh giá cần dựa trên biểu đồ tăng trưởng phù hợp với tuổi và giới tính của trẻ, thay vì áp dụng ngưỡng BMI của người trưởng thành.

Vì vậy, nếu cha mẹ cảm thấy con “to hơn các bạn”, cách tốt nhất không phải là tự bắt trẻ ăn kiêng mà nên đánh giá tăng trưởng đúng cách.

Vì sao trẻ bị thừa cân, béo phì?

Nhiều người nghĩ đơn giản: “Tại con ăn nhiều quá.” Nhưng béo phì ở trẻ không chỉ do một nguyên nhân duy nhất.

WHO cho biết thừa cân và béo phì là vấn đề đa yếu tố, liên quan đến chế độ ăn, hoạt động thể chất, môi trường sống, yếu tố tâm lý – xã hội, di truyền và một số bệnh lý hoặc thuốc trong một số trường hợp.

1. Khẩu phần cung cấp quá nhiều năng lượng

Khi năng lượng trẻ nhận vào thường xuyên vượt quá nhu cầu mà cơ thể sử dụng, phần năng lượng dư thừa có thể được tích trữ dưới dạng mỡ.

Điều này dễ xảy ra khi khẩu phần của trẻ có nhiều:

Đồ chiên rán.
Bánh kẹo.
Đồ ăn nhanh.
Thực phẩm nhiều đường.
Đồ uống có đường.
Khẩu phần quá lớn so với nhu cầu.

Đặc biệt, những thực phẩm nhiều năng lượng nhưng ít tạo cảm giác no và ít giá trị dinh dưỡng có thể khiến tổng năng lượng trong ngày tăng lên rất nhanh.

2. Trẻ uống quá nhiều đồ uống có đường

Một trong những nguyên nhân cha mẹ dễ bỏ qua là năng lượng từ đồ uống. Trẻ có thể không ăn quá nhiều nhưng lại thường xuyên uống:

Nước ngọt.
Trà sữa.
Nước trái cây đóng chai.
Đồ uống có đường.
Sữa có đường hoặc các loại đồ uống giàu năng lượng.

Điểm đáng lưu ý là đồ uống thường không tạo cảm giác no tương đương với một bữa ăn, nhưng vẫn cung cấp thêm năng lượng.

WHO khuyến nghị hạn chế đồ uống có đường và thực phẩm giàu năng lượng trong phòng ngừa và kiểm soát thừa cân, béo phì ở trẻ em.

3. Trẻ ít vận động

Ngày nay, trẻ có thể dành nhiều thời gian cho:

Điện thoại.
Máy tính bảng.
Tivi.
Máy tính.
Trò chơi điện tử.

Trong khi đó, thời gian chạy nhảy, chơi ngoài trời và tham gia các hoạt động thể chất lại giảm. Khi lượng vận động giảm, năng lượng tiêu hao cũng giảm. Nếu chế độ ăn vẫn cung cấp nhiều năng lượng, trẻ dễ tăng cân.

Vì vậy, điều chỉnh cân nặng cho trẻ không thể chỉ tập trung vào chuyện ăn uống mà cần kết hợp cả vận động và các thói quen sinh hoạt khác.

4. Trẻ ngủ không đủ hoặc sinh hoạt thiếu khoa học

Giấc ngủ cũng là một phần quan trọng trong sức khỏe và kiểm soát cân nặng. Trẻ ngủ muộn thường có xu hướng:

Ít vận động vào ban ngày.
Dành nhiều thời gian trước màn hình.
Ăn vặt hoặc uống đồ uống có năng lượng vào buổi tối.
Hình thành lịch sinh hoạt không đều đặn.

Do đó, bên cạnh dinh dưỡng và vận động, cha mẹ cũng nên xây dựng giờ ngủ phù hợp với độ tuổi.

5. Thói quen ăn uống của cả gia đình

Trẻ thường học cách ăn uống từ chính gia đình. Nếu trong nhà thường xuyên có:

Nước ngọt.
Bánh kẹo.
Đồ ăn nhanh.
Đồ chiên rán.
Ăn uống không theo giờ.

thì việc yêu cầu trẻ “ăn lành mạnh” sẽ rất khó.

AAP cũng nhấn mạnh rằng điều trị thừa cân, béo phì ở trẻ hiệu quả hơn khi cả gia đình cùng tham gia thay đổi hành vi và môi trường sống, thay vì chỉ yêu cầu riêng trẻ phải thay đổi.

6. Một số trường hợp liên quan đến bệnh lý hoặc thuốc

Phần lớn tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ liên quan đến nhiều yếu tố về dinh dưỡng, vận động, môi trường và hành vi. Tuy nhiên, một số trẻ có thể có yếu tố bệnh lý, di truyền hoặc thuốc góp phần làm tăng cân.

Nếu trẻ tăng cân quá nhanh, béo phì sớm, tăng cân kèm chiều cao tăng kém hoặc có các triệu chứng bất thường khác, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám thay vì chỉ tự điều chỉnh khẩu phần.

Trẻ thừa cân béo phì có ảnh hưởng gì đến sức khỏe?

Thừa cân, béo phì ở trẻ không chỉ là vấn đề ngoại hình. Tình trạng này có thể liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe như:

Tăng huyết áp.
Rối loạn lipid máu.
Rối loạn chuyển hóa glucose.
Bệnh gan nhiễm mỡ liên quan chuyển hóa.
Các vấn đề về hô hấp và giấc ngủ.
Ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.
Các vấn đề tâm lý và xã hội.

AAP xem béo phì ở trẻ là một bệnh mạn tính cần được đánh giá và quản lý lâu dài, đồng thời khuyến nghị theo dõi và xử trí cả những bệnh lý đi kèm nếu có.

Vì vậy, nếu trẻ đã được xác định béo phì, cha mẹ không nên nghĩ: “Lớn lên con sẽ tự hết mập.” Cần theo dõi và can thiệp phù hợp càng sớm càng tốt.

Nguyên tắc điều chỉnh dinh dưỡng cho trẻ thừa cân béo phì

1. Không bắt trẻ nhịn ăn hoặc ăn kiêng cực đoan

Đây là điều cha mẹ cần đặc biệt lưu ý.

Trẻ vẫn đang phát triển chiều cao, cơ bắp, não bộ và các cơ quan khác. Vì vậy, cắt giảm thức ăn quá mức có thể khiến trẻ không nhận đủ năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho tăng trưởng.

Mục tiêu nên là: Ăn đủ chất – giảm năng lượng dư thừa – tăng vận động – duy trì tăng trưởng khỏe mạnh. Không nên biến bữa ăn thành một cuộc chiến về cân nặng.

2. Giảm những nguồn năng lượng “không cần thiết”

Thay vì cắt bỏ toàn bộ một nhóm thực phẩm, cha mẹ nên bắt đầu từ những nguồn năng lượng dư thừa dễ nhận diện.

Ví dụ:

Hạn chế:

Nước ngọt.
Trà sữa.
Bánh kẹo.
Kem.
Đồ chiên rán thường xuyên.
Đồ ăn nhanh.
Các món quá nhiều đường.
Đồ ăn vặt liên tục giữa các bữa.

Tăng:

Rau củ.
Trái cây nguyên miếng.
Các loại đậu.
Ngũ cốc nguyên hạt phù hợp.
Thịt, cá, trứng.
Sữa và chế phẩm từ sữa phù hợp.
Các nguồn chất béo lành mạnh với lượng phù hợp.

WHO khuyến nghị tăng tiêu thụ rau quả, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt và các loại hạt, đồng thời hạn chế thực phẩm và đồ uống nhiều đường trong phòng ngừa béo phì.

3. Kiểm soát khẩu phần ăn

Không chỉ ăn gì, mà ăn bao nhiêu cũng quan trọng. Một số trẻ có thói quen: Ăn hết phần của người lớn → xin thêm → ăn vặt → uống đồ uống có năng lượng.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng cách:

Chia khẩu phần vừa phải.
Cho trẻ ăn chậm.
Khuyến khích trẻ nhận biết cảm giác đói và no.
Không ép trẻ ăn hết khi đã no.
Hạn chế để trẻ vừa ăn vừa xem điện thoại hoặc tivi.

Có thể cho trẻ lấy thêm nếu thực sự đói, thay vì ngay từ đầu đặt một khẩu phần quá lớn.

4. Không cắt bỏ hoàn toàn tinh bột

Một sai lầm khác là khi thấy trẻ béo, cha mẹ lập tức: “Cắt cơm cho con.” Nhưng tinh bột vẫn là một nguồn năng lượng quan trọng trong khẩu phần của trẻ.

Thay vì cắt hoàn toàn, nên chú ý:

Lượng ăn phù hợp.
Chất lượng nguồn tinh bột.
Kết hợp với protein, rau củ và chất béo phù hợp.
Hạn chế các món tinh bột đi kèm nhiều đường và chất béo như bánh ngọt, bánh rán, đồ ăn nhanh.

Mục tiêu là cân đối khẩu phần, không phải loại bỏ một nhóm chất.

5. Ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng

Một khẩu phần tốt cho trẻ thừa cân không có nghĩa là khẩu phần “ít ăn”. Trẻ vẫn cần đủ: Protein + chất béo + carbohydrate + vitamin + khoáng chất.

Ví dụ một bữa ăn có thể gồm:

Cơm hoặc nguồn tinh bột phù hợp.
Thịt/cá/trứng.
Rau củ.
Một lượng chất béo phù hợp.

Cách này tốt hơn nhiều so với việc chỉ cho trẻ ăn rau hoặc cắt giảm khẩu phần quá mức.

6. Chú ý đồ ăn vặt

Có những trẻ ăn ba bữa chính không quá nhiều nhưng lại ăn vặt cả ngày. Một chiếc bánh nhỏ, vài viên kẹo, một hộp sữa, một ly nước ngọt… nếu lặp lại nhiều lần sẽ khiến tổng năng lượng trong ngày tăng lên đáng kể.

Vì vậy, cha mẹ nên:

Có giờ ăn rõ ràng.
Hạn chế ăn vặt liên tục.
Lựa chọn bữa phụ phù hợp nếu trẻ thực sự cần.
Ưu tiên thực phẩm có giá trị dinh dưỡng.

7. Sữa vẫn có thể nằm trong chế độ ăn của trẻ

Trẻ thừa cân không đồng nghĩa với việc phải cắt sữa hoàn toàn. Sữa cung cấp protein, canxi và nhiều chất dinh dưỡng cần thiết cho trẻ.

Điều cần xem xét là:

Trẻ đang uống bao nhiêu?
Loại sữa nào?
Có thêm đường hay không?
Trẻ có uống sữa thay cho bữa ăn không?
Tổng năng lượng trong ngày như thế nào?

Không nên chỉ nhìn vào một loại thực phẩm rồi quy kết đó là nguyên nhân khiến trẻ béo.

8. Tăng vận động theo khả năng của trẻ

Vận động không nên được biến thành hình phạt: “Con ăn nhiều nên phải chạy để giảm cân.” Thay vào đó, hãy biến vận động thành một phần vui vẻ trong cuộc sống gia đình.

Cha mẹ có thể:

Đi bộ cùng con.
Đạp xe.
Chơi bóng.
Bơi.
Nhảy.
Chơi ngoài trời.
Tham gia các môn thể thao trẻ yêu thích.

AAP khuyến nghị điều trị thừa cân, béo phì ở trẻ bằng cách tiếp cận đa thành phần, trong đó dinh dưỡng, hoạt động thể chất và thay đổi hành vi được triển khai cùng nhau.

9. Hạn chế thời gian màn hình

Nếu trẻ dành quá nhiều thời gian trước màn hình, thời gian vận động sẽ giảm. Cha mẹ nên xây dựng những khoảng thời gian không sử dụng thiết bị, đặc biệt trong bữa ăn và trước giờ ngủ.

WHO cũng khuyến nghị các gia đình chú ý đến hành vi ăn uống lành mạnh, hoạt động thể chất, hành vi ít vận động và thời lượng sử dụng màn hình trong phòng ngừa thừa cân, béo phì ở trẻ.

10. Cả gia đình cùng thay đổi

Đây có lẽ là nguyên tắc quan trọng nhất.

Không nên bắt trẻ: “Con không được uống nước ngọt.” trong khi người lớn vẫn uống mỗi ngày. Không nên bắt con: “Con phải ăn rau.” nhưng cả nhà chỉ thích đồ chiên.

Thay vào đó, hãy để cả gia đình cùng thay đổi:

Cùng ăn rau.
Cùng giảm đồ uống có đường.
Cùng vận động.
Cùng hạn chế ăn vặt.
Cùng duy trì giờ ngủ phù hợp.

AAP nhấn mạnh vai trò trung tâm của gia đình trong điều trị thừa cân và béo phì ở trẻ, bởi môi trường gia đình có ảnh hưởng lớn đến hành vi ăn uống và hoạt động thể chất của trẻ.

Có nên cho trẻ béo phì giảm cân nhanh?

Không nên tự đặt mục tiêu giảm cân thật nhanh cho trẻ.

Ở trẻ em, mục tiêu điều chỉnh cân nặng phụ thuộc vào:

Tuổi.
Mức độ thừa cân/béo phì.
Chiều cao.
Tốc độ tăng trưởng.
Bệnh lý đi kèm.
Giai đoạn phát triển.

Với một số trẻ, mục tiêu có thể là ổn định cân nặng trong khi tiếp tục tăng chiều cao, thay vì giảm cân nhanh.

Do đó, cha mẹ không nên tự áp dụng các chế độ giảm cân của người lớn cho trẻ.

Khi nào trẻ thừa cân béo phì cần đi khám?

Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu:

Cân nặng tăng nhanh bất thường.
Trẻ có BMI thuộc nhóm thừa cân hoặc béo phì khi được đánh giá theo tuổi và giới tính.
Trẻ béo phì nhưng chiều cao tăng kém.
Trẻ ngáy to hoặc có dấu hiệu rối loạn hô hấp khi ngủ.
Trẻ nhanh mệt khi vận động.
Có biểu hiện tăng huyết áp hoặc các vấn đề chuyển hóa.
Trẻ có dấu hiệu tâm lý liên quan đến cân nặng.
Gia đình đã điều chỉnh ăn uống, vận động nhưng cân nặng vẫn tăng nhanh.

AAP khuyến nghị trẻ từ 2 tuổi cần được đánh giá BMI định kỳ và trẻ có thừa cân/béo phì nên được tiếp cận các chương trình can thiệp hành vi – lối sống phù hợp, đặc biệt với trẻ từ 6 tuổi trở lên.

Lời khuyên của Trung tâm sức khỏe Nhi khoa

Nếu thấy con ngày càng mũm mĩm, đừng vội bắt con nhịn ăn hay giảm cân. Điều đầu tiên cha mẹ cần biết là: Con có thực sự thừa cân, béo phì hay chỉ có vóc dáng lớn hơn các bạn?

Nếu đã xác định trẻ thừa cân hoặc béo phì, hãy nhìn lại toàn bộ lối sống của con, chứ không chỉ nhìn vào một bữa ăn:

Con ăn gì?
Khẩu phần bao nhiêu?
Có uống nhiều đồ uống có đường không?
Có ăn vặt liên tục không?
Mỗi ngày con vận động bao lâu?
Con ngủ lúc mấy giờ?
Thời gian sử dụng điện thoại, tivi là bao lâu?

Và quan trọng nhất, đừng biến cân nặng thành một áp lực đối với trẻ.

Mục tiêu cuối cùng không phải là khiến con “gầy đi”, mà là giúp con có một cơ thể khỏe mạnh, tăng trưởng phù hợp và xây dựng được thói quen sống tốt cho cả cuộc đời.

AAP cũng khuyến nghị cách tiếp cận không kỳ thị, lấy trẻ và gia đình làm trung tâm, với mục tiêu sức khỏe toàn diện chứ không chỉ tập trung vào con số cân nặng.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mập có phải là khỏe không?

Không nhất thiết. Cân nặng cần được đánh giá trong mối tương quan với chiều cao, tuổi và giới tính. Trẻ thừa cân, béo phì có thể tăng nguy cơ gặp một số vấn đề sức khỏe.

Trẻ béo phì có nên cắt cơm không?

Không nên tự ý cắt hoàn toàn tinh bột. Trẻ vẫn cần carbohydrate và các chất dinh dưỡng để tăng trưởng. Thay vào đó, cần điều chỉnh tổng khẩu phần và chất lượng thực phẩm.

Trẻ thừa cân có cần uống sữa không?

Không nhất thiết phải cắt sữa. Cần xem xét loại sữa, lượng sữa và tổng khẩu phần trong ngày. Sữa vẫn có thể cung cấp protein, canxi và các chất dinh dưỡng cần thiết.

Trẻ béo phì có nên nhịn ăn sáng?

Không nên. Thay vì bỏ bữa, nên xây dựng bữa sáng cân đối, phù hợp với nhu cầu của trẻ.

Có nên cho trẻ béo phì dùng sản phẩm giảm cân?

Không tự ý sử dụng. Các sản phẩm giảm cân dành cho người lớn không phải lựa chọn phù hợp cho trẻ. Nếu trẻ béo phì cần can thiệp y tế, phương pháp phải được lựa chọn dựa trên tuổi, mức độ béo phì và tình trạng sức khỏe cụ thể.

Trẻ béo phì có cần gặp bác sĩ không?

Nếu trẻ đã được xác định thừa cân/béo phì hoặc tăng cân nhanh bất thường, nên được đánh giá để xác định mức độ và các yếu tố nguy cơ. Điều trị hiệu quả thường cần sự phối hợp giữa gia đình và nhân viên y tế.

Bài viết liên quan

Lưu ý: Bài viết cung cấp thông tin sức khỏe phổ thông, không thay thế việc thăm khám và đánh giá trực tiếp. Nếu trẻ có thừa cân, béo phì hoặc tăng cân nhanh bất thường, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá tăng trưởng và tư vấn chế độ dinh dưỡng phù hợp.