Trung tâm sức khỏe Nhi khoa gợi ý bữa phụ cho trẻ giúp bổ sung năng lượng và dinh dưỡng, hỗ trợ tăng cân nhưng không làm trẻ no bụng, bỏ bữa chính.

Bữa phụ cho trẻ có thực sự cần thiết?

Có thể cần, tùy tuổi, nhu cầu và tổng khẩu phần của trẻ.

Trẻ nhỏ có dạ dày còn hạn chế về thể tích nhưng nhu cầu năng lượng và dưỡng chất cho tăng trưởng lại cao. Vì vậy, thay vì cố gắng đưa toàn bộ lượng thức ăn cần thiết vào 3 bữa chính, việc chia thành các bữa ăn nhỏ hơn có thể giúp trẻ đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng dễ dàng hơn.

Với trẻ 6–23 tháng, WHO khuyến nghị tăng dần số lần ăn theo tuổi; trẻ 12–23 tháng có thể có thêm 1–2 bữa phụ giàu dinh dưỡng mỗi ngày nếu cần, tùy khẩu vị và nhu cầu của trẻ.

Với trẻ lớn hơn, bữa phụ cũng có thể là một phần của chế độ ăn hằng ngày. AAP cho biết bữa phụ là cơ hội để bổ sung thực phẩm lành mạnh và khuyến nghị bố trí thời gian ăn phụ ổn định thay vì để trẻ ăn vặt liên tục.

Tuy nhiên, cần nhớ: Bữa phụ là để bổ sung cho bữa chính, không phải thay thế bữa chính.

Bữa phụ cho trẻ chậm tăng cân cần đáp ứng những gì?

Nếu mục tiêu là hỗ trợ trẻ tăng cân, cha mẹ không nên chỉ quan tâm đến việc “món nào nhiều calo nhất”.

Một bữa phụ tốt nên có 3 yếu tố:

1. Có năng lượng phù hợp

Trẻ đang cần tăng cân có thể cần khẩu phần giàu năng lượng hơn, nhưng không nên tăng năng lượng bằng cách cho trẻ ăn bánh kẹo, nước ngọt hoặc đồ ăn nhiều đường.

2. Có giá trị dinh dưỡng

Ưu tiên thực phẩm cung cấp protein, chất béo, vitamin, khoáng chất và chất xơ phù hợp với tuổi.

3. Không làm trẻ quá no trước bữa chính

Đây là yếu tố rất quan trọng.

Một bữa phụ dù giàu dinh dưỡng nhưng quá lớn hoặc ăn quá sát bữa chính vẫn có thể khiến trẻ không đói khi đến bữa cơm.

7 nguyên tắc xây dựng bữa phụ cho trẻ để không bỏ bữa chính

1. Bữa phụ không nên quá sát bữa chính

Đây là sai lầm rất nhiều cha mẹ mắc phải. Ví dụ:

7h: ăn sáng
9h: uống một cốc sữa lớn
11h: đến bữa trưa nhưng trẻ không muốn ăn.

Sau đó cha mẹ lại nghĩ: “Con biếng ăn quá!” Trong khi nguyên nhân có thể đơn giản là trẻ chưa đói.

AAP khuyến nghị bố trí bữa phụ theo lịch và nên cách bữa chính khoảng ít nhất 2 giờ, để trẻ không cảm thấy no liên tục và vẫn có cảm giác đói khi đến bữa. Vì vậy, thay vì cho trẻ ăn bất cứ lúc nào trẻ đòi, cha mẹ nên xây dựng lịch ăn tương đối ổn định.

2. Không biến bữa phụ thành một bữa chính thu nhỏ

Nếu bữa phụ gồm:

• Một cốc sữa lớn.
• Một chiếc bánh.
• Một quả chuối.
• Thêm váng sữa.

thì tổng lượng thức ăn có thể đã khá lớn.

Đến bữa chính, trẻ không ăn được bao nhiêu là điều dễ hiểu. Bữa phụ nên vừa đủ, dựa trên tuổi, mức độ hoạt động, khẩu phần của các bữa chính và nhu cầu thực tế của trẻ.

Đặc biệt, nếu trẻ đang biếng ăn, đừng cố “nhồi” thật nhiều vào bữa phụ với suy nghĩ: “Bữa chính con không ăn được thì ăn bù.”

Cách này có thể tạo thành vòng lặp: Bữa chính ăn ít → bữa phụ ăn nhiều → bữa chính tiếp theo không đói → tiếp tục ăn ít.

3. Ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng thay vì đồ ăn vặt

Một bữa phụ tốt không nhất thiết phải cầu kỳ. AAP gợi ý các nhóm thực phẩm như trái cây kết hợp với sữa hoặc chế phẩm từ sữa, thực phẩm giàu protein, ngũ cốc nguyên hạt… có thể được sử dụng trong bữa phụ.

Cha mẹ có thể luân phiên:

• Sữa chua không đường + trái cây.
• Trứng luộc + một phần trái cây.
• Bánh mì mềm + phô mai.
• Khoai lang + sữa chua.
• Bơ quả + bánh mì mềm.
• Cháo hoặc món ăn nhẹ có thịt, cá, trứng phù hợp với tuổi.
• Hoa quả mềm + chế phẩm từ sữa phù hợp.

Điểm quan trọng là đa dạng hóa, thay vì ngày nào cũng một món.

4. Muốn hỗ trợ tăng cân, đừng bỏ qua chất béo

Chất béo cung cấp năng lượng cao và là một phần cần thiết trong chế độ ăn của trẻ. Vì vậy, nếu trẻ ăn ít và đang cần tăng năng lượng khẩu phần, cha mẹ có thể lựa chọn những thực phẩm tự nhiên có chất béo và năng lượng phù hợp như:

• Bơ quả.
• Phô mai.
• Sữa chua nguyên chất phù hợp với tuổi.
• Trứng.
• Các loại hạt hoặc bơ hạt ở dạng an toàn, phù hợp với lứa tuổi.
• Cá béo.
• Dầu thực vật sử dụng trong chế biến món ăn.

NHS cũng khuyến nghị khi trẻ cần tăng cân có thể tăng năng lượng khẩu phần thông qua các nguồn chất béo lành mạnh và thực phẩm giàu năng lượng, thay vì dựa vào đồ ăn ít giá trị dinh dưỡng.

Lưu ý: Với trẻ nhỏ, thực phẩm cần được chế biến ở dạng phù hợp với khả năng ăn và đặc biệt chú ý nguy cơ hóc nghẹn.

5. Không nên dùng bánh kẹo để “tăng cân” cho trẻ

Một số cha mẹ nghĩ: “Con gầy thì cứ cho ăn bánh, uống sữa có đường, ăn đồ ngọt để thêm năng lượng.” Đây không phải là cách tăng cân nên ưu tiên.

Những món nhiều đường có thể cung cấp năng lượng nhưng không đồng nghĩa với việc cung cấp đầy đủ protein, vitamin, khoáng chất và các chất dinh dưỡng cần thiết cho tăng trưởng.

WHO khuyến nghị trẻ nhỏ được cung cấp thực phẩm đa dạng, giàu dinh dưỡng và hạn chế thực phẩm, đồ uống chứa nhiều đường. Vì vậy: Tăng năng lượng khác tăng đồ ngọt. Mục tiêu là làm cho khẩu phần giàu dinh dưỡng hơn, không phải chỉ nhiều calo hơn.

6. Bữa phụ cũng cần có protein

Nếu bữa phụ chỉ gồm trái cây hoặc bánh, trẻ có thể nhanh đói trở lại nhưng chưa chắc nhận được nhiều protein và các chất dinh dưỡng cần thiết.

Cha mẹ có thể kết hợp:

Tinh bột + protein/chất béo + thực phẩm giàu vi chất

Ví dụ:

• Bánh mì + trứng.
• Bánh mì + phô mai.
• Sữa chua + trái cây.
• Khoai lang + sữa chua.
• Trứng + trái cây mềm.
• Yến mạch nấu với sữa phù hợp + trái cây.

Không nhất thiết mỗi bữa phụ phải có đầy đủ tất cả các nhóm thực phẩm. Điều quan trọng hơn là tổng khẩu phần trong cả ngày được đa dạng và cân đối.

7. Tôn trọng cảm giác đói – no của trẻ

Ngay cả khi trẻ đang chậm tăng cân, cha mẹ cũng không nên biến bữa phụ thành thời điểm ép ăn. WHO khuyến nghị thực hành cho ăn đáp ứng, tức là nhận biết tín hiệu đói và no của trẻ, khuyến khích trẻ ăn nhưng không ép buộc.

Nếu trẻ đã no và từ chối, không nên: “Cố thêm một miếng nữa thôi!”; “Ăn hết mẹ mới cho chơi.”; “Không ăn thì tối nhịn!”

Mục tiêu là xây dựng thói quen ăn uống tích cực và giúp trẻ học cách nhận biết nhu cầu của cơ thể.

Gợi ý bữa phụ cho trẻ theo nhóm thực phẩm

Nhóm 1: Sữa và chế phẩm từ sữa

Có thể lựa chọn:

• Sữa phù hợp với tuổi.
• Sữa chua không đường.
• Phô mai.
• Các món chế biến từ sữa phù hợp.

Có thể kết hợp với trái cây hoặc một nguồn tinh bột để tạo thành bữa phụ hoàn chỉnh hơn. Ví dụ: Sữa chua + chuối. Sữa + bánh mì mềm. Phô mai + bánh mì.

Nhóm 2: Trứng

Trứng là thực phẩm giàu protein và có thể dùng linh hoạt trong bữa phụ.

Ví dụ:

• Trứng luộc.
• Trứng hấp.
• Bánh mì kẹp trứng.
• Trứng kết hợp với khoai hoặc một phần rau củ phù hợp.

Với trẻ nhỏ, cần đảm bảo trứng được chế biến chín kỹ và phù hợp với khả năng ăn.

Nhóm 3: Trái cây

Trái cây cung cấp vitamin, khoáng chất và chất xơ, có thể trở thành thành phần rất tốt của bữa phụ.

Có thể dùng:

• Chuối.
• Bơ.
• Xoài chín.
• Đu đủ.
• Lê chín.
• Táo được chế biến phù hợp với tuổi.
• Các loại trái cây theo mùa.

Tuy nhiên, không nên chỉ cho trẻ ăn trái cây trong tất cả các bữa phụ nếu trẻ đang cần tăng năng lượng và dinh dưỡng. Có thể kết hợp trái cây với sữa chua, phô mai hoặc thực phẩm khác phù hợp.

AAP cũng gợi ý kết hợp trái cây với các nguồn protein, chất béo hoặc chế phẩm từ sữa để tạo thành bữa phụ giàu dinh dưỡng hơn.

Nhóm 4: Khoai, ngũ cốc và các nguồn tinh bột

Một số lựa chọn:

• Khoai lang.
• Khoai tây.
• Yến mạch.
• Bánh mì.
• Các món từ ngũ cốc phù hợp.

Nhóm thực phẩm này có thể cung cấp năng lượng cho trẻ, nhưng nếu muốn hỗ trợ tăng cân thì không nên chỉ tập trung vào tinh bột.

Có thể kết hợp với: khoai + sữa chua hoặc bánh mì + trứng hoặc yến mạch + sữa + trái cây để bữa phụ đa dạng hơn.

Nhóm 5: Các loại hạt và bơ hạt

Các loại hạt có thể cung cấp chất béo, protein và năng lượng. Tuy nhiên, với trẻ nhỏ, không nên cho ăn nguyên hạt vì nguy cơ hóc nghẹn.

Có thể sử dụng dạng bơ hạt hoặc dạng nghiền mịn phù hợp với khả năng ăn của trẻ. Nếu trẻ chưa từng ăn các loại hạt, cha mẹ cũng cần lưu ý nguy cơ dị ứng và nên đưa vào chế độ ăn một cách phù hợp.

5 combo bữa phụ đơn giản cho trẻ

Combo 1

Sữa chua + chuối

Phù hợp khi cha mẹ cần một bữa phụ nhanh, dễ chuẩn bị.

Combo 2

Bánh mì mềm + trứng

Có tinh bột kết hợp với nguồn protein.

Combo 3

Khoai lang + sữa chua

Dễ chuẩn bị và có thể thay đổi bằng các loại củ phù hợp khác.

Combo 4

Bánh mì + phô mai + trái cây

Có thể thay đổi loại trái cây theo mùa.

Combo 5

Yến mạch nấu với sữa + trái cây

Có thể điều chỉnh độ đặc và kết cấu theo khả năng ăn của trẻ.

Lưu ý: Đây là các gợi ý kết hợp thực phẩm, không phải thực đơn bắt buộc hay khẩu phần chuẩn cho mọi trẻ. Lượng ăn cần điều chỉnh theo tuổi, nhu cầu năng lượng và tổng khẩu phần trong ngày.

Bữa phụ nên cách bữa chính bao lâu?

Không có một khoảng thời gian duy nhất phù hợp với tất cả trẻ. Tuy nhiên, nguyên tắc quan trọng là:

Bữa phụ cần đủ xa để trẻ có thời gian tiêu hóa và hình thành cảm giác đói trước bữa chính tiếp theo. AAP gợi ý bố trí bữa phụ theo lịch và cách bữa chính khoảng ít nhất 2 giờ.

Ví dụ với trẻ có lịch:

7h – bữa sáng
9h30 – bữa phụ
12h – bữa trưa
15h – bữa phụ
18h – bữa tối

Cha mẹ có thể điều chỉnh linh hoạt theo tuổi, giờ ngủ, lịch học và nhu cầu thực tế của trẻ. Điều cần tránh là: ăn vặt liên tục từ sáng đến tối.

6 sai lầm khi cho trẻ ăn bữa phụ khiến con bỏ bữa chính

1. Cho ăn ngay trước bữa chính

Đây là nguyên nhân dễ gặp nhất.

2. Cho bữa phụ quá lớn

Bữa phụ càng nhiều không đồng nghĩa trẻ càng tăng cân tốt.

3. Chỉ dùng đồ ngọt

Bánh kẹo, nước ngọt không phải lựa chọn phù hợp để tăng năng lượng cho trẻ.

4. Cho trẻ uống quá nhiều sữa

Đặc biệt nếu sữa được uống sát bữa chính, trẻ có thể no và không muốn ăn.

5. Cho trẻ ăn vặt cả ngày

Trẻ không có thời gian cảm nhận đói – no rõ ràng.

6. Ép trẻ ăn hết bữa phụ

Ngay cả bữa phụ cũng cần tôn trọng tín hiệu no của trẻ.

Trẻ chậm tăng cân có nên tăng số bữa phụ?

Không phải cứ chậm tăng cân là tăng thêm thật nhiều bữa phụ.

Trước tiên cần xác định trẻ có thực sự chậm tăng trưởng hay không bằng cách theo dõi cân nặng, chiều cao và xu hướng tăng trưởng theo thời gian.

Sau đó mới xem xét:

• Trẻ ăn được bao nhiêu trong bữa chính?
• Khẩu phần có đủ năng lượng không?
• Có đủ protein và chất béo không?
• Trẻ có uống quá nhiều sữa không?
• Có ăn vặt liên tục không?
• Có vấn đề tiêu hóa khiến trẻ ăn kém không?

Nếu trẻ thực sự thiếu năng lượng, một hoặc hai bữa phụ phù hợp có thể giúp tăng tổng lượng dinh dưỡng trong ngày. Nhưng nếu nguyên nhân nằm ở bệnh lý, rối loạn tiêu hóa hoặc vấn đề ăn uống kéo dài, chỉ thêm bữa phụ có thể không giải quyết được nguyên nhân.

Khi nào trẻ ăn bữa phụ nhưng vẫn chậm tăng cân cần đi khám?

Cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá nếu:

• Cân nặng không tăng hoặc giảm.
• Chiều cao tăng chậm.
• Trẻ ăn rất ít kéo dài.
• Trẻ chỉ chấp nhận một số ít loại thực phẩm.
• Thường xuyên nôn ói.
• Đau bụng, chướng bụng kéo dài.
• Tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài.
• Có dấu hiệu khó nhai, khó nuốt.
• Trẻ mệt mỏi, ít hoạt động.
• Cha mẹ đã điều chỉnh chế độ ăn nhưng tình trạng không cải thiện.

Đặc biệt, nếu trẻ ăn khá nhiều nhưng vẫn không tăng cân, hoặc ăn rất ít kèm sụt cân, không nên chỉ tập trung vào việc tăng thêm bữa phụ mà cần tìm nguyên nhân.

Lời khuyên của Trung tâm sức khỏe Nhi khoa

Bữa phụ không phải là “cứ con ăn ít thì cho ăn thêm”. Một bữa phụ đúng nghĩa cần giúp trẻ bổ sung dinh dưỡng nhưng vẫn giữ được cảm giác đói cho bữa chính tiếp theo.

Nếu trẻ đang chậm tăng cân, cha mẹ có thể bắt đầu từ những điều đơn giản: Chọn thực phẩm giàu dinh dưỡng → khẩu phần vừa phải → ăn đúng giờ → cách bữa chính đủ xa → không ăn vặt liên tục → không ép trẻ ăn.

Và quan trọng nhất, đừng chỉ nhìn vào số cân nặng. Một đứa trẻ tăng trưởng tốt không nhất thiết phải ăn thật nhiều. Ngược lại, một đứa trẻ ăn nhiều bữa phụ nhưng khẩu phần thiếu cân đối cũng chưa chắc tăng trưởng tốt.

Hãy nhìn vào đường tăng trưởng, chất lượng khẩu phần và sức khỏe tổng thể của trẻ để biết con có thực sự cần “ăn thêm” hay không.

Lưu ý: Bài viết mang tính cung cấp thông tin, không thay thế tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân. Với trẻ dưới 2 tuổi, trẻ có bệnh lý, dị ứng thực phẩm, khó nuốt hoặc đang chậm tăng trưởng, chế độ ăn nên được điều chỉnh theo hướng dẫn của bác sĩ/dược sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Bài viết liên quan

• Trẻ biếng ăn: Nguyên nhân và cách cải thiện hiệu quả
• Trẻ chỉ thích uống sữa, không chịu ăn: Cha mẹ nên làm gì?
• Trẻ ăn nhiều nhưng không tăng cân: Nguyên nhân có thể là gì?
• Trẻ chậm tăng cân: Khi nào thực sự đáng lo?
• Trẻ hấp thu kém, chậm tăng cân: Những nguyên nhân thường gặp
• Trẻ biếng ăn do rối loạn tiêu hóa: Nhận biết và xử trí
• Trẻ bị táo bón: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí đúng