Trẻ đi ngoài phân sống là tình trạng khiến nhiều bố mẹ lo lắng, đặc biệt khi thấy trong phân còn lợn cợn thức ăn, phân mềm hoặc nát, có mùi chua, trẻ đi ngoài nhiều lần và tăng cân không tốt. Tuy nhiên, “phân sống” không phải là một chẩn đoán bệnh cụ thể. Đây là cách gọi thường dùng để mô tả tình trạng phân bất thường ở trẻ và có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.
Vì vậy, trước khi vội vàng cho trẻ dùng men tiêu hóa, men vi sinh hay đổi sữa, bố mẹ cần xem xét tình trạng phân, tần suất đi ngoài, chế độ ăn, khả năng tăng trưởng và các triệu chứng đi kèm. Cùng Trung tâm chăm sóc sức khỏe Nhi khoa tìm hiểu ngay tại bài viết này.
Trẻ đi ngoài phân sống là như thế nào?
Trong thực tế, bố mẹ thường dùng từ “phân sống” khi thấy trẻ đi phân mềm, nát, có thức ăn chưa tiêu hóa hết hoặc phân có mùi chua, đôi khi kèm nhầy.
Một số trẻ có thể đi phân 2–3 lần/ngày nhưng vẫn khỏe mạnh, ăn ngủ tốt và tăng trưởng bình thường. Ngược lại, nếu trẻ đi phân lỏng kéo dài, phân nhiều nước, có mùi bất thường, kèm đau bụng, đầy hơi, sụt cân hoặc chậm tăng trưởng thì cần tìm nguyên nhân thay vì chỉ tập trung làm “đẹp phân”.
Đặc biệt, việc nhìn thấy một vài mảnh rau, ngô hoặc thực phẩm có cấu trúc khó tiêu trong phân không đồng nghĩa với việc toàn bộ thức ăn không được hấp thu. Quá trình tiêu hóa và hấp thu dinh dưỡng diễn ra chủ yếu ở ruột non, trong khi một phần thành phần thức ăn không được phân giải hoàn toàn vẫn có thể xuất hiện trong phân.
Vì sao trẻ đi ngoài phân sống?
1. Chế độ ăn chưa phù hợp
Đây là một trong những nguyên nhân thường gặp.
Trẻ ăn quá nhiều một nhóm thực phẩm, ăn quá nhiều trái cây hoặc thực phẩm chứa chất xơ so với khả năng dung nạp có thể khiến phân mềm hoặc đi ngoài nhiều hơn.
Một số trẻ uống nhiều nước trái cây hoặc đồ uống có đường cũng có thể xuất hiện tình trạng đi phân lỏng kéo dài. Ở trẻ nhỏ, tình trạng này có thể gặp trong tiêu chảy ở trẻ mới biết đi (toddler’s diarrhea) và thường không ảnh hưởng đến tăng trưởng nếu trẻ vẫn phát triển bình thường.
Vì vậy, nếu trẻ vẫn tăng cân, tăng chiều cao tốt, ăn uống và sinh hoạt bình thường thì không nên chỉ nhìn vào hình dạng phân để kết luận trẻ “tiêu hóa kém”.
2. Hệ tiêu hóa đang bị rối loạn sau một đợt tiêu chảy
Sau nhiễm virus hoặc vi khuẩn đường tiêu hóa, niêm mạc ruột có thể bị ảnh hưởng tạm thời, khiến khả năng tiêu hóa và hấp thu một số chất chưa trở lại hoàn toàn.
Tình trạng kém hấp thu sau viêm dạ dày – ruột thường chỉ kéo dài trong thời gian ngắn và có thể tự cải thiện khi niêm mạc ruột hồi phục.
Đây cũng là lý do một số trẻ sau khi vừa khỏi tiêu chảy vẫn còn phân nát, đi ngoài không đẹp trong một thời gian.
3. Bất dung nạp lactose
Nếu trẻ thường xuyên bị đầy hơi, bụng sôi, đau bụng và đi phân lỏng sau khi uống sữa hoặc sử dụng thực phẩm chứa lactose, bố mẹ có thể nghĩ đến bất dung nạp lactose.
Lactose cần được phân giải bởi enzyme lactase ở ruột non. Khi lượng lactase không đủ, lactose không được tiêu hóa hoàn toàn có thể gây đầy hơi, đau bụng và tiêu chảy.
Đặc biệt, bất dung nạp lactose thứ phát có thể xuất hiện sau một số bệnh lý hoặc tổn thương niêm mạc ruột.
4. Nhiễm khuẩn hoặc ký sinh trùng đường ruột
Nếu trẻ đi ngoài kéo dài, phân có nhầy hoặc máu, đau bụng, sốt, mệt mỏi hoặc sụt cân, cần nghĩ đến các nguyên nhân bệnh lý như nhiễm khuẩn đường ruột hoặc ký sinh trùng.
Trong những trường hợp này, không nên tự ý mua thuốc điều trị tiêu chảy hoặc kháng sinh cho trẻ. Bác sĩ có thể cần đánh giá lâm sàng và chỉ định xét nghiệm phân khi cần thiết.
5. Trẻ thực sự gặp vấn đề tiêu hóa – hấp thu
Một số trường hợp hiếm hơn có thể liên quan đến kém hấp thu mạn tính.
Dấu hiệu đáng lưu ý gồm phân lỏng hoặc nhiều, phân có thể nhiều và có mùi khó chịu, đau bụng kéo dài, sụt cân hoặc tốc độ tăng cân và chiều cao chậm lại.
Nếu trẻ vừa có bất thường về phân vừa có dấu hiệu tăng trưởng không tốt, bố mẹ không nên chỉ tập trung vào việc “làm cho phân đẹp” mà cần tìm nguyên nhân phía sau.
Trẻ đi phân sống có cần uống men tiêu hóa không?
Không phải cứ trẻ đi phân sống là cần men tiêu hóa.
Men tiêu hóa là các enzyme tham gia phân giải thức ăn. Việc sử dụng chế phẩm enzyme cần dựa vào nguyên nhân và tình trạng cụ thể của trẻ, không nên xem đây là giải pháp mặc định cho mọi trường hợp phân nát hoặc có thức ăn trong phân.
Tương tự, men vi sinh và men tiêu hóa là hai nhóm hoàn toàn khác nhau.
Men vi sinh cung cấp các vi sinh vật sống với mục đích hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột. Một số probiotic có bằng chứng hỗ trợ trong một số tình trạng tiêu chảy, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào chủng vi sinh, liều lượng và tình trạng cụ thể, không phải mọi sản phẩm đều có tác dụng giống nhau.
Do đó, nếu trẻ chỉ có phân hơi nát nhưng vẫn ăn tốt, ngủ tốt, chơi bình thường và tăng trưởng ổn định, bố mẹ chưa nên vội vàng sử dụng nhiều loại sản phẩm cùng lúc.
Làm gì khi trẻ đi ngoài phân sống?
1. Kiểm tra lại chế độ ăn
Bố mẹ nên ghi lại trong vài ngày:
- Trẻ ăn những gì?
- Uống bao nhiêu sữa?
- Có uống nước trái cây hoặc đồ uống nhiều đường không?
- Đi ngoài bao nhiêu lần/ngày?
- Phân có nước, nhầy hoặc máu không?
- Có đau bụng, đầy hơi hay nôn không?
Những thông tin này rất hữu ích khi đánh giá nguyên nhân.
2. Đảm bảo khẩu phần ăn cân đối
Không nên vì trẻ đi phân nát mà cắt giảm quá mức thức ăn hoặc cho trẻ ăn một chế độ quá đơn điệu.
Trẻ vẫn cần được cung cấp đầy đủ năng lượng, protein, chất béo, vitamin và khoáng chất phù hợp với tuổi.
Nếu trẻ đang tiêu chảy, việc nhịn ăn không phải là phương pháp điều trị. Khi tình trạng ổn định, trẻ nên được tiếp tục chế độ ăn phù hợp với lứa tuổi để tránh thiếu năng lượng và dinh dưỡng.
3. Hạn chế đồ uống nhiều đường
Nước trái cây, nước ngọt và các loại đồ uống nhiều đường có thể làm phân lỏng hơn ở một số trẻ. Nếu trẻ thường xuyên uống những loại đồ uống này, đây là yếu tố nên được kiểm tra đầu tiên.
4. Không tự ý dùng kháng sinh
Kháng sinh không phải thuốc điều trị cho mọi trường hợp trẻ đi ngoài phân lỏng. Nhiều trường hợp tiêu chảy ở trẻ là do virus và không cần kháng sinh.
Thậm chí, một số kháng sinh có thể gây tiêu chảy liên quan đến thuốc.
5. Theo dõi cân nặng và chiều cao
Đây là điểm bố mẹ rất dễ bỏ qua.
Một đứa trẻ có phân hơi nát nhưng tăng trưởng tốt, hoạt động bình thường và không có triệu chứng bất thường khác có thể không gặp vấn đề nghiêm trọng.
Ngược lại, trẻ đi phân bất thường kéo dài kèm chậm tăng cân, sụt cân hoặc tốc độ tăng trưởng chiều cao giảm thì cần được đánh giá kỹ hơn vì có thể liên quan đến vấn đề dinh dưỡng, tiêu hóa hoặc hấp thu.
Khi nào trẻ đi phân sống cần đi khám?
Bố mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu tình trạng kéo dài hoặc xuất hiện một trong những dấu hiệu sau:
- Đi ngoài phân lỏng kéo dài trên 2 tuần.
- Phân có máu hoặc nhiều nhầy.
- Đau bụng kéo dài hoặc đau dữ dội.
- Nôn nhiều.
- Sốt kéo dài.
- Trẻ bỏ ăn, bỏ uống.
- Có dấu hiệu mất nước.
- Sụt cân hoặc không tăng cân.
- Chiều cao tăng chậm.
- Phân nhiều, lỏng, có mùi bất thường kéo dài.
- Trẻ mệt mỏi, kém hoạt động hơn bình thường.
Tiêu chảy kéo dài trên 2 tuần là một lý do nên trao đổi với bác sĩ để tìm nguyên nhân thay vì chỉ tiếp tục tự điều trị tại nhà.
Lời kết
Trẻ đi ngoài phân sống không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với tiêu hóa kém hay thiếu men tiêu hóa. Điều quan trọng là phải nhìn tổng thể: tình trạng phân, số lần đi ngoài, chế độ ăn, triệu chứng đi kèm và đặc biệt là tốc độ tăng trưởng của trẻ.
Nếu trẻ chỉ thỉnh thoảng đi phân mềm, vẫn ăn ngủ tốt, vui chơi bình thường và tăng trưởng ổn định, bố mẹ có thể theo dõi và điều chỉnh chế độ ăn trước khi nghĩ đến việc sử dụng nhiều loại sản phẩm.
Ngược lại, nếu phân bất thường kéo dài hoặc đi kèm chậm tăng cân, sụt cân, đau bụng, nôn, sốt hay máu trong phân, đừng chỉ tìm cách “làm đẹp phân”. Khi đó, điều trẻ cần là tìm đúng nguyên nhân để có hướng xử trí phù hợp.
Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin sức khỏe, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.