Thực tế, ở những tuần đầu sau sinh, việc trẻ đi ngoài nhiều lần là điều bình thường. Tuy nhiên, nếu trẻ đã trên 1 tháng tuổi mà vẫn đi ngoài trên 3–5 lần mỗi ngày, phân lỏng, có bọt, mùi chua, chậm tăng cân hoặc bụng thường xuyên sôi ọc ọc, cha mẹ cần nghĩ đến một nguyên nhân khá phổ biến nhưng dễ bị bỏ sót: bất dung nạp lactose.

Đây không phải là bệnh hiếm gặp và cũng không giống với dị ứng sữa như nhiều người vẫn nghĩ.

Bất dung nạp lactose là gì?

Lactose là loại đường có nhiều trong sữa mẹ và sữa công thức.

Để tiêu hóa được lactose, cơ thể cần một enzyme có tên là lactase, được sản xuất tại niêm mạc ruột non. Khi trẻ bú sữa, enzyme này sẽ phân tách lactose thành hai đường đơn là glucose và galactose, từ đó cơ thể mới hấp thu được.

Nếu trẻ thiếu hoặc không có đủ enzyme lactase, lượng lactose sẽ không được tiêu hóa hết mà đi xuống đại tràng. Tại đây, lactose bị vi khuẩn lên men, tạo nhiều khí và kéo nước vào lòng ruột, gây nên các triệu chứng như tiêu chảy, đầy bụng, sôi bụng và đau bụng.

Nói một cách dễ hiểu, không phải trẻ dị ứng với sữa, mà là hệ tiêu hóa của trẻ chưa xử lý được lượng đường lactose có trong sữa.

Khi nào nên nghi ngờ trẻ bị bất dung nạp lactose?

Cha mẹ nên lưu ý nếu trẻ có một hoặc nhiều dấu hiệu dưới đây:

Nhiều trẻ được điều trị bằng men tiêu hóa, men vi sinh hoặc thậm chí kháng sinh nhưng không cải thiện vì nguyên nhân thực sự là không dung nạp lactose.

Trẻ sơ sinh đi ngoài bao nhiêu lần là bình thường?

Đây là câu hỏi rất nhiều cha mẹ quan tâm. Thông thường:

Độ tuổi	Số lần đi ngoài tham khảo
Trẻ dưới 1 tuần tuổi	Khoảng 4–5 lần/ngày
Trẻ trên 1 tuần tuổi	Khoảng 2–3 lần/ngày
Trẻ bú sữa công thức	Có thể ít hơn trẻ bú mẹ

Ở 1–2 tuần đầu sau sinh, việc trẻ đi ngoài nhiều lần với phân lỏng là khá phổ biến.

Tuy nhiên, khi trẻ đã trên 1 tháng tuổi mà vẫn đi ngoài trên 5 lần/ngày, phân nhiều nước, có bọt, mùi chua và tăng cân kém, cha mẹ không nên chủ quan mà cần đưa trẻ đi khám để tìm nguyên nhân.

Phân biệt bất dung nạp lactose nguyên phát và thứ phát

Bất dung nạp lactose nguyên phát

Đây là tình trạng trẻ thiếu enzyme lactase ngay từ những tuần đầu sau sinh.

Biểu hiện thường gặp:

• Bú mẹ hoặc bú sữa công thức đều bị tiêu chảy.
• Phân chua, nhiều bọt.
• Đi ngoài 7–10 lần/ngày.
• Bụng sôi liên tục.
• Chậm tăng cân.

Nếu không được phát hiện sớm, niêm mạc ruột có thể bị tổn thương kéo dài, khiến việc điều trị khó khăn hơn.

Bất dung nạp lactose thứ phát

Đây là tình trạng thường gặp hơn. Nguyên nhân có thể xuất hiện sau:

• Một đợt tiêu chảy cấp.
• Nhiễm khuẩn đường tiêu hóa.
• Điều trị kháng sinh kéo dài.
• Sau khi mắc Rotavirus.
• Sau một số đợt điều trị đặc biệt theo chỉ định của bác sĩ.

Lúc này, các nhung mao ruột bị tổn thương nên khả năng sản xuất enzyme lactase giảm tạm thời. Hậu quả là trẻ bắt đầu tiêu chảy mỗi khi bú sữa có chứa lactose.

Làm thế nào để biết trẻ có bị bất dung nạp lactose?

Bác sĩ sẽ dựa vào:

• Triệu chứng lâm sàng.
• Theo dõi sự thay đổi của phân.
• Khám dinh dưỡng.
• Trong một số trường hợp có thể chỉ định xét nghiệm phân hoặc các xét nghiệm chuyên sâu nếu cần.

Một số bác sĩ có thể hướng dẫn cha mẹ thử sử dụng sữa không chứa lactose trong thời gian ngắn để theo dõi đáp ứng. Việc này cần được thực hiện theo hướng dẫn chuyên môn, đặc biệt với trẻ sơ sinh đang bú mẹ.

Cách xử trí khi trẻ bị bất dung nạp lactose

Việc điều trị sẽ phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ của từng trẻ. Thông thường có thể bao gồm:

• Điều chỉnh chế độ sữa theo hướng dẫn của bác sĩ.
• Trong một số trường hợp sử dụng sữa không chứa lactose trong thời gian phù hợp.
• Có thể cân nhắc bổ sung chế phẩm chứa enzyme lactase nếu có chỉ định.
• Bổ sung men vi sinh để hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột.
• Bổ sung kẽm theo khuyến cáo nhằm hỗ trợ phục hồi niêm mạc ruột.
• Theo dõi cân nặng, chiều cao và tình trạng đi ngoài của trẻ.

Nếu sau khi điều chỉnh mà trẻ vẫn tiêu chảy kéo dài hoặc xuất hiện sốt, phân có máu, nôn nhiều hoặc mất nước, cần đưa trẻ đi khám ngay.

Bất dung nạp lactose có phải cai sữa mẹ không?

Không phải lúc nào cũng cần. Sữa mẹ vẫn là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho trẻ sơ sinh vì chứa kháng thể và nhiều yếu tố miễn dịch mà sữa công thức không thể thay thế.

Trong một số trường hợp đặc biệt, bác sĩ có thể hướng dẫn tạm điều chỉnh cách bú hoặc kết hợp với sữa không chứa lactose trong thời gian ngắn, sau đó đánh giá lại khả năng dung nạp của trẻ.

Cha mẹ không nên tự ý cai sữa mẹ nếu chưa có hướng dẫn từ nhân viên y tế.

Bất dung nạp lactose có giống dị ứng đạm sữa bò không?

Không.

Đây là hai tình trạng hoàn toàn khác nhau.

Bất dung nạp lactose	Dị ứng đạm sữa bò
Là rối loạn tiêu hóa do thiếu enzyme lactase.	Là phản ứng của hệ miễn dịch với protein trong sữa bò.
Chủ yếu gây tiêu chảy, đầy bụng, phân chua, chướng bụng.	Có thể gây nổi mề đay, phát ban, khò khè, nôn, tiêu chảy hoặc phản ứng dị ứng toàn thân.
Không gây sốc phản vệ.	Có thể gây phản vệ ở một số trường hợp.

Tóm tắt nhanh

✔️ Không phải mọi trẻ đi ngoài nhiều lần đều là bình thường.

✔️ Phân chua, nhiều bọt, chậm tăng cân và bụng sôi sau bú là những dấu hiệu cần lưu ý.

✔️ Bất dung nạp lactose là rối loạn tiêu hóa, không phải dị ứng sữa.

✔️ Không nên tự ý đổi sữa hoặc ngừng bú mẹ nếu chưa được bác sĩ tư vấn.

✔️ Điều trị đúng và sớm giúp niêm mạc ruột phục hồi nhanh, trẻ tăng trưởng tốt hơn.

Lời khuyên từ Dược sĩ

Không phải cứ trẻ đi ngoài nhiều lần, phân lỏng hay chậm tăng cân là do bất dung nạp lactose. Những biểu hiện này cũng có thể gặp trong tiêu chảy nhiễm khuẩn, tiêu chảy do virus, dị ứng đạm sữa bò hoặc một số bệnh lý tiêu hóa khác.

Vì vậy, điều quan trọng nhất là xác định đúng nguyên nhân trước khi thay đổi chế độ ăn hoặc đổi sữa cho trẻ. Việc tự ý đổi nhiều loại sữa, ngừng bú mẹ hoặc sử dụng thuốc khi chưa có hướng dẫn chuyên môn không những không giúp cải thiện triệu chứng mà còn có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển của trẻ.

Trong nhiều trường hợp, bất dung nạp lactose chỉ là tình trạng tạm thời, đặc biệt sau một đợt tiêu chảy cấp hoặc nhiễm khuẩn đường ruột. Khi niêm mạc ruột được phục hồi, trẻ có thể dung nạp lactose trở lại mà không cần phải sử dụng sữa không lactose trong thời gian dài.

Cha mẹ nên theo dõi sát tình trạng đi ngoài, cân nặng, chiều cao và sự phát triển của trẻ. Nếu được phát hiện sớm và xử trí đúng, đa số trẻ đều hồi phục tốt, hệ tiêu hóa dần ổn định và tiếp tục phát triển bình thường.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám?

Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

• Trẻ tiêu chảy kéo dài trên 14 ngày.
• Đi ngoài nhiều lần, phân nhiều nước kèm dấu hiệu mất nước như môi khô, mắt trũng, tiểu ít hoặc li bì.
• Phân có máu, nhiều nhầy hoặc sốt cao.
• Trẻ nôn nhiều, bỏ bú hoặc không uống được nước.
• Chậm tăng cân kéo dài hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Đã đổi sang sữa không lactose theo hướng dẫn nhưng triệu chứng không cải thiện.
• Nghi ngờ trẻ bị dị ứng đạm sữa bò hoặc mắc các bệnh lý tiêu hóa khác.

Việc thăm khám sớm sẽ giúp bác sĩ xác định đúng nguyên nhân và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, tránh để tình trạng tiêu chảy kéo dài làm ảnh hưởng đến hấp thu dinh dưỡng và sự phát triển của trẻ.

Thông điệp dành cho cha mẹ

Mỗi em bé đều có một hệ tiêu hóa và tốc độ trưởng thành khác nhau. Điều cha mẹ cần làm không phải là vội vàng đổi sữa ngay khi thấy con đi ngoài nhiều lần, mà là quan sát kỹ các dấu hiệu đi kèm, theo dõi sự phát triển của con và tìm đúng nguyên nhân.

Một quyết định đúng ngay từ đầu sẽ giúp trẻ tránh được những đợt rối loạn tiêu hóa kéo dài, hấp thu dinh dưỡng tốt hơn và có nền tảng vững chắc cho quá trình tăng trưởng trong những năm đầu đời.